De overgang: wat het is, welke klachten en wat je kunt doen

Wat is de overgang?

De overgang is de periode waarin je lichaam verandert van vruchtbaar naar niet-vruchtbaar. Gynaecologen omschrijven het als de jaren waarin je menstruatiepatroon verandert, plus de eerste jaren daarna zonder menstruatie ^[1]1. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom de menopauze (startpagina), 2025.. Een ander woord ervoor is climacterium.

Het gaat om een grote groep: elk jaar hebben in Nederland ruim een miljoen vrouwen tussen 40 en 60 jaar met de overgang te maken. Ongeveer 80 procent merkt daar in meer of mindere mate klachten van ^[1]. Bij de een blijft het bij een onregelmatige cyclus, de ander slaapt jarenlang slecht door nachtzweten.

De overgang is geen ziekte, maar een natuurlijk proces. Het beloop is onvoorspelbaar en de hinder verschilt sterk per vrouw ^[2]2. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024.. Dat betekent niet dat je klachten moet uitzitten. Heb je er last van, dan valt er veel aan te doen.

Menopauze: wat is het precies?

De menopauze is je allerlaatste menstruatie. Het is dus één moment, geen periode ^[1]. Of een menstruatie je laatste was, weet je pas achteraf: als je 12 maanden niet meer ongesteld bent geweest, telt die laatste bloeding als de menopauze. Gemiddeld valt de menopauze rond je 51e ^[3]3. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang..

In het dagelijks taalgebruik lopen de woorden door elkaar. Veel mensen zeggen 'menopauze' als ze de hele overgang bedoelen. In het Engels gebeurt dat ook: 'menopause' staat daar vaak voor de hele periode. Artsen in Nederland houden deze begrippen aan ^{[1] [2]}:

Begrip	Wat het betekent
Overgang	De hele periode: een veranderende cyclus plus de eerste jaren zonder menstruatie
Perimenopauze	Van de eerste veranderingen in je cyclus tot 1 jaar na je laatste menstruatie
Menopauze	Je laatste menstruatie
Postmenopauze	Vanaf 1 jaar na je laatste menstruatie

Het verschil tussen overgang en menopauze is dus: de overgang beslaat jaren, de menopauze is één dag daarin. 'Menopauzeklachten' zijn eigenlijk overgangsklachten. Ze spelen in de jaren voor en na je laatste menstruatie, niet op dat ene moment. Opvliegers en nachtzweten komen bijvoorbeeld het vaakst voor in het eerste jaar ná de menopauze ^[2].

De fasen van de overgang

Je kunt de overgang zien als een tijdlijn rond je laatste menstruatie.

1. Voor de overgang. Je cyclus is regelmatig. Wel kunnen de hormonen al een paar jaar voor de eerste merkbare veranderingen gaan verschuiven ^[4]4. Harlow e.a., Fertility and Sterility. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10 (STRAW+10), 2012..
2. Perimenopauze. Je cyclus verandert en je hormonen schommelen sterk. In deze fase beginnen bij veel vrouwen de klachten. Lees alles over de perimenopauze.
3. Menopauze. Je laatste menstruatie.
4. Postmenopauze. Vanaf een jaar na je laatste menstruatie. Het oestrogeen blijft dan laag. Opvliegers nemen na een aantal jaren meestal af, maar sommige klachten blijven.

Je komt ook het woord 'premenopauze' tegen. Dat wordt op verschillende manieren gebruikt: soms voor alle jaren voor de menopauze, soms alleen voor de jaren vlak voordat je cyclus verandert. Ook indelingen in 'vijf fases' zie je regelmatig, maar een officiële indeling in vijf fasen bestaat niet. Hoe het precies zit en wat elke fase betekent, lees je bij de fasen van de overgang.

Op welke leeftijd begint de overgang en hoe lang duurt hij?

De overgang kan beginnen tussen je 40e en 60e ^[3]. De meeste vrouwen merken de eerste veranderingen in hun veertiger jaren. Ongeveer 1 op de 100 vrouwen komt al voor haar 40e in de overgang ^[3]. Dat heet een vroegtijdige overgang of POI; lees meer bij vervroegde overgang.

De huisartsenrichtlijn noemt een gemiddelde duur van 4 tot 6 jaar ^[2]. Opvliegers en nachtzweten houden doorgaans 3 tot 7 jaar aan ^[2]. Volgens Thuisarts worden klachten meestal minder zo'n 5 jaar na je laatste menstruatie ^[3]. Bij sommige vrouwen duurt het korter, bij anderen duidelijk langer.

Alle cijfers over begin, einde en wat de leeftijd beïnvloedt, vind je bij hoe lang de overgang duurt.

Wat gebeurt er in je lichaam?

Je wordt geboren met een voorraad eicellen die in de loop van je leven opraakt. Rond de overgang zijn de eicellen op of rijpen ze niet meer. Daardoor maken je eierstokken minder oestrogeen ^[3].

Die daling gaat niet geleidelijk. In de perimenopauze maken je hersenen meer FSH om de eierstokken aan te zetten en die reageren steeds grilliger. Je hormoonspiegels kunnen daardoor sterk op en neer gaan ^[4]. Pas na de menopauze blijft het oestrogeen stabiel laag.

Oestrogeen werkt op veel plekken in je lichaam. Minder oestrogeen verandert de groei van het baarmoederslijmvlies, wat je cyclus ontregelt. Het beïnvloedt ook het temperatuurcentrum in je hersenen. Daar komen opvliegers vandaan ^[3]. Wil je weten wat de hormonen precies doen, lees dan oestrogeentekort en progesteron in de overgang.

Overgangsklachten: welke symptomen horen erbij?

Niet iedere vrouw krijgt klachten en welke klachten je krijgt, verschilt sterk. Dit zijn de klachten die het vaakst genoemd worden.

Klacht	Wat bekend is	Meer lezen
Veranderende menstruatie	Vaker of minder vaak, langer of korter, meer of juist minder bloedverlies	Menstruatie in de overgang
Opvliegers	8 van de 10 vrouwen krijgen ze; meestal een paar minuten per keer	Opvliegers
Nachtzweten	Opvliegers in de nacht, vaak met slecht slapen tot gevolg	Nachtzweten
Slecht slapen	Vaak door nachtzweten; kan leiden tot moeheid en somberheid	Slecht slapen
Droge vagina	Bij ongeveer 3 van de 10 vrouwen: droogheid, jeuk, pijn bij vrijen	Droge vagina
Somberheid, angst, prikkelbaarheid	Wie eerder een depressie had, heeft meer kans dat die terugkomt	Psychische klachten
Vergeetachtigheid	Vaker dingen vergeten of moeite met concentreren	Hersenmist
Gewrichts- en spierpijn	Komt voor, maar het verband met de overgang is niet altijd duidelijk	Gewrichtspijn
Pijnlijke borsten, migraine, haaruitval	Genoemd door Thuisarts als mogelijke hormonale klachten	Pijnlijke borsten
Zwaarder worden	Je hormonen veranderen en daarmee kan je gewicht veranderen	Afvallen in de overgang

De gegevens in deze tabel komen van Thuisarts ^[3]. Thuisarts zegt er eerlijk bij dat niet zeker is of al deze klachten door de overgang komen. Ouder worden en andere veranderingen in je leven spelen ook mee.

Tijdens een opvlieger kan je hart sneller kloppen ^[5]5. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang en heb opvliegers.. Heb je vaak hartkloppingen, lees dan hartkloppingen in de overgang. Het volledige overzicht, met per klacht wat helpt en wanneer je naar de huisarts gaat, staat bij overgangsklachten.

Hoe weet je of je in de overgang bent?

Meestal aan het patroon. Je bent ouder dan 40, je cyclus verandert en misschien krijg je opvliegers of nachtzweten. De huisarts stelt de diagnose 'overgangsklachten' op basis van je leeftijd en klachten, nadat andere oorzaken zijn uitgesloten ^[2].

Een bloedtest is daarbij niet zinvol: de hormoonwaarden zijn in deze periode niet betrouwbaar ^[3]. Ook zelftests van de drogist geven daarom weinig houvast. Klachten zoals moeheid of hartkloppingen kunnen ook een andere oorzaak hebben, bijvoorbeeld een te snel werkende schildklier ^[2].

Lees meer over de eerste signalen en hoe ver je bent bij ben ik in de overgang?. Wil je je klachten op een rij zetten voor een gesprek met de huisarts, doe dan de overgangscheck.

Wat kun je doen tegen overgangsklachten?

Lang niet iedereen heeft behandeling nodig. Maar heb je er echt last van, dan zijn er goede mogelijkheden. Een overzicht van alle opties staat bij behandeling van overgangsklachten.

Zelf

• Draag lagen dunne kleding die je makkelijk uittrekt en slaap onder katoen of wol.
• Merk je dat warme dranken of pittig eten een opvlieger uitlokken, laat ze dan staan.
• Minder alcohol kan helpen, vooral tegen nachtzweten ^[5].

Gezond eten, bewegen en afvallen zijn goed voor je gezondheid, maar volgens de huisartsenrichtlijn verminderen ze opvliegers niet. Van mindfulness en psychologische behandelingen die stress verminderen, is wel enig effect aangetoond. Van vrij verkrijgbare middelen tegen overgangsklachten is niet aangetoond dat ze werken, en sommige kunnen ernstige bijwerkingen geven ^[2]. Meer daarover bij supplementen in de overgang en in de sectie leefstijl.

Hormoontherapie

Hormoontherapie werkt het best tegen opvliegers. Volgens Thuisarts krijg je er veel minder opvliegers per dag door, terwijl andere middelen minder effect hebben ^[5]. De huisarts kan het voorstellen als opvliegers of nachtzweten je dagelijks leven duidelijk beperken. Je kiest tussen estradiol als tablet of via de huid. Heb je nog een baarmoeder, dan gebruik je er altijd een progestageen bij ^[2].

Er zijn risico's, zoals trombose, beroerte en borstkanker. Die zijn relatief zeldzaam, maar wel reëel, en ze hangen af van je persoonlijke situatie. Bij sommige aandoeningen, zoals eerdere borstkanker of trombose, raadt de richtlijn hormoontherapie af. De huisartsenrichtlijn adviseert te streven naar gebruik korter dan 5 jaar ^[2]. Alles over werking, vormen en risico's lees je bij hormoontherapie in de overgang.

Zonder hormonen

Mag of wil je geen hormonen, dan kan de huisarts clonidine voorschrijven ^[2]. Dat geeft gemiddeld ongeveer één opvlieger per dag minder ^[5]. Er zijn ook nieuwere middelen. Een vergelijking staat bij behandeling zonder hormonen.

Vaginale klachten

Tegen droogte en pijn bij het vrijen helpen een vochtinbrengende gel of oestrogeen dat je alleen in de vagina gebruikt ^[2]. Lees meer bij droge vagina.

Gevolgen op de lange termijn

Na de overgang blijft je oestrogeen laag en dat heeft gevolgen die je niet altijd voelt. In de jaren na de overgang worden je botten zwakker en de kans op hart- en vaatziekten wordt iets groter ^[6]6. De Gynaecoloog (NVOG). De overgang.. Klachten van de vagina en de urinewegen worden in de latere postmenopauze juist vaker ^[4].

Daarom loont het om ook na de overgang te blijven bewegen, gezond te eten en niet te roken. Meer over botten lees je bij botontkalking na de overgang. Wat er in de jaren na de menopauze verandert, staat bij de postmenopauze.

Overgang en werk

Slecht slapen, opvliegers tijdens een vergadering of moeite met concentreren: overgangsklachten kunnen je werk zwaar maken. Loop je daar tegenaan, dan kun je naar de bedrijfsarts. De huisartsenrichtlijn noemt verwijzing naar de bedrijfsarts als je door overgangsklachten problemen hebt met functioneren op je werk ^[2]. Lees meer bij overgang en werk.

Waar kun je terecht met overgangsklachten?

Begin bij de huisarts. Die beoordeelt je klachten, sluit andere oorzaken uit en kan hormoontherapie of een ander middel voorschrijven. Huisartsenzorg valt niet onder je eigen risico ^[7]7. Rijksoverheid. Wat is het eigen risico van mijn zorgverzekering?.. Bereid het gesprek voor met onze tips bij de huisarts en de overgang.

Wil je meer tijd om alles te bespreken, dan kun je naar een overgangsconsulent. Bij ingewikkelde situaties verwijst de huisarts je naar een overgangspoli in het ziekenhuis. Welke zorg bij je vraag past en wat wordt vergoed, vergelijk je in de zorgwijzer.

Veelgestelde vragen over de overgang

Is de overgang hetzelfde als de menopauze?

Nee. De overgang is een periode van meerdere jaren. De menopauze is één moment in die periode: je laatste menstruatie ^[1]. In de omgangstaal worden de woorden wel vaak door elkaar gebruikt.

Krijgt iedere vrouw overgangsklachten?

Nee. Ongeveer 80 procent heeft in meer of mindere mate klachten ^[1]. Een deel van de vrouwen merkt weinig meer dan een veranderende cyclus.

Kun je in de overgang nog zwanger worden?

Ja, zolang je nog af en toe ongesteld wordt. Gebruik een voorbehoedmiddel tot een jaar na je laatste menstruatie. Vanaf je 52e kun je stoppen ^[8]8. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang. Wanneer kan ik stoppen met voorbehoedmiddelen?..

Wanneer is de overgang voorbij?

Er is geen vast eindpunt. Medisch gezien ben je een jaar na je laatste menstruatie in de postmenopauze. Klachten worden meestal minder zo'n 5 jaar na je laatste menstruatie ^[3], maar sommige klachten kunnen langer blijven. Lees meer bij de fasen van de overgang.