Hersenmist in de overgang: vergeetachtig en minder scherp

Wat is hersenmist in de overgang?

Hersenmist, of brain fog, is geen medische diagnose. Het is een verzamelnaam voor het gevoel dat je hoofd minder scherp is: je vergeet afspraken, zoekt naar woorden, verliest de draad van een gesprek of loopt een kamer in zonder te weten wat je kwam doen. Vrouwen in de overgang noemen dit vaak ^[1]1. Maki & Jaff, Climacteric (International Menopause Society). Brain fog in menopause: a health-care professional's guide for decision-making and counseling on cognition, 2022..

Het gaat om meer dan geheugen alleen. Onderzoekers beschrijven dat hersenmist bij vrouwen een breed scala aan denkvaardigheden raakt, zoals concentratie, snelheid van denken en het vasthouden van informatie ^[2]2. Maki & Jaff, Menopause. Menopause and brain fog: how to counsel and treat midlife women, 2024..

Herkenbare voorbeelden:

• namen of woorden liggen op het puntje van je tong;
• je moet een alinea twee keer lezen;
• je verliest overzicht als je meerdere dingen tegelijk doet;
• je bent vergeten waarom je iets ging doen;
• je voelt je trager of minder zeker op je werk.

Komt hersenmist echt door de overgang?

Deels wel, maar het verband is minder zeker dan bij opvliegers. Thuisarts zet 'vaker dingen vergeten' bij de klachten waarvan niet zeker is of ze door de overgang komen. Ouder worden en andere veranderingen in deze levensfase kunnen ook meespelen ^[3]3. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang..

Wat zegt onderzoek? Studies die vrouwen jarenlang volgen, vinden een kleine maar betrouwbare daling van het geheugen als vrouwen de perimenopauze ingaan. Die daling is niet alleen te verklaren door leeftijd. Bij bijna alle vrouwen blijven de prestaties daarbij binnen het normale bereik ^[2].

De Amerikaanse SWAN-studie volgde ruim 2.300 vrouwen 4 jaar lang. Vrouwen in de perimenopauze gingen er bij herhaalde geheugentests minder op vooruit dan vóór de overgang: ze leerden minder goed bij. Na de overgang herstelde dat weer tot het oude niveau ^[4]4. Greendale e.a., Neurology. Effects of the menopause transition and hormone use on cognitive performance in midlife women, 2009.. De onderzoekers concluderen dat de denkproblemen in de overgang waarschijnlijk tijdelijk zijn.

Het eerlijke antwoord is dus: je verbeeldt het je niet, er is een meetbaar effect, maar het is klein en gaat meestal weer over. Er is nog veel onbekend, bijvoorbeeld over waarom de ene vrouw er veel last van heeft en de andere niet.

Waardoor wordt hersenmist erger?

Een groot deel van de hersenmist hangt samen met andere klachten. Een internationale richtlijn voor zorgverleners noemt de rol van oestrogeen, maar ook die van overgangsklachten zelf ^[1].

• Slecht slapen. Nachtelijke opvliegers kunnen leiden tot slapeloosheid en moeheid ^[5]5. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024.. Wie slecht slaapt, denkt minder helder. Zie slecht slapen in de overgang.
• Stress en ingrijpende gebeurtenissen, zoals een zieke partner of het verlies van werk, kunnen je geheugen slechter maken ^[6]6. Thuisarts.nl. Ik vergeet snel dingen..
• Somberheid of depressie gaat vaak samen met concentratieproblemen ^[6]. Zie stemming en psyche in de overgang.
• Medicijnen, zoals slaapmiddelen en antidepressiva, kunnen het geheugen beïnvloeden ^[6].
• Alcohol en drugs ^[6].

Ook vermoeidheid door bloedarmoede, bijvoorbeeld na lange tijd heftig bloedverlies in de perimenopauze, kan meespelen ^[3]. Lees meer bij vermoeidheid in de overgang.

Is het geen beginnende dementie?

Bijna altijd niet. De meeste mensen met geheugenklachten krijgen geen dementie en hun klachten blijven vaak ongeveer gelijk ^[6]. Bij hersenmist in de overgang blijven de geheugenprestaties bij vrijwel alle vrouwen binnen normale grenzen ^[2].

Signalen die wel om nader onderzoek vragen, zijn klachten die snel of steeds erger worden, of die je dagelijkse activiteiten belemmeren ^[6]. Maak je je zorgen, bespreek het dan met de huisarts.

Wat helpt tegen hersenmist?

Er is geen pil tegen hersenmist. Wel kun je de factoren aanpakken die het erger maken.

Pak slecht slapen en nachtzweten aan. Omdat slecht slapen het denken vertroebelt, is dit vaak de eerste stap. Denk aan behandeling van nachtzweten of aan slaaptherapie. Zie nachtzweten en opvliegers.

Maak het je hoofd makkelijker. Thuisarts geeft praktische tips ^[6]:

• doe één ding tegelijk;
• schrijf op wat je niet wilt vergeten, in een agenda of op je telefoon, en kijk er vaak in;
• neem de tijd om iets te onthouden;
• vraag anderen om dingen te herhalen of op te schrijven;
• praat over je klachten; dat kan stress verminderen.

Blijf in beweging en houd contact met anderen ^[6]. Zorgverleners kunnen je volgens onderzoekers ook wijzen op factoren die je denkvermogen op langere termijn beïnvloeden, zoals hoge bloeddruk en weinig bewegen ^[2]. Lees meer bij bewegen in de overgang.

Bespreek het op je werk. Merk je dat je minder goed functioneert, dan kan een gesprek met je leidinggevende of de bedrijfsarts helpen. De huisartsenrichtlijn noemt de bedrijfsarts als aanspreekpunt bij problemen met functioneren op het werk ^[5]. Zie overgang en werk.

Helpt hormoontherapie tegen hersenmist?

Daar is geen goed bewijs voor. De Nederlandse gynaecologenrichtlijn concludeert dat hormoontherapie geen gunstig effect lijkt te hebben op het denkvermogen, al is het bewijs van zeer lage kwaliteit. Artsen moeten vrouwen vertellen dat er geen bewijs is dat hormoontherapie dementie voorkomt ^[7]7. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom menopauze: langdurig HST-gebruik en dementie..

Hormoontherapie kan wel indirect helpen: als nachtzweten je uit je slaap houdt, kan minder zweten betere nachten geven. Dat is een reden om hormoontherapie te overwegen tegen opvliegers, niet tegen hersenmist zelf. In de SWAN-studie leken vrouwen die al vóór hun laatste menstruatie hormonen gebruikten iets beter te scoren en vrouwen die pas daarna begonnen juist iets slechter. Dat was observationeel onderzoek, dus oorzaak en gevolg zijn niet zeker ^[4].

Waar kun je terecht?

De huisarts kan nagaan of er andere oorzaken zijn, zoals bloedarmoede, slaapproblemen of somberheid. Wil je uitgebreider stilstaan bij je overgangsklachten en wat je eraan kunt doen, dan kun je ook naar een overgangsconsulent. Alle zorgopties vind je in de zorgwijzer. Bekijk ook het overzicht van overgangsklachten.