Oestrogeentekort: wat oestrogeen doet en wat een tekort betekent

Wat is oestrogeen?

Oestrogeen is het belangrijkste vrouwelijke geslachtshormoon. Eigenlijk is het een groep hormonen. In je vruchtbare jaren is estradiol de belangrijkste; dat maken vooral je eierstokken. Estradiol is ook het hormoon dat in hormoontherapie tegen opvliegers zit ^[1]1. Thuisarts.nl. Ik ga hormonen gebruiken in de overgang (hormoontherapie)..

Je eierstokken maken oestrogeen zolang er eiblaasjes rijpen. Aan het eind van je vruchtbare jaren worden er steeds minder eicellen rijp en daardoor maakt je lichaam minder oestrogeen ^[2]2. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang.. Dat is de kern van de overgang.

Wat doet oestrogeen in je lichaam?

Oestrogeen werkt op veel plekken tegelijk. Daarom merk je een daling ook op veel plekken.

• Cyclus. Oestrogeen laat het baarmoederslijmvlies groeien. Als er minder oestrogeen is, verandert het slijmvlies en word je onregelmatiger of minder vaak ongesteld ^[2].
• Temperatuur. Het warmtecentrum in je hersenen moet wennen aan een lager oestrogeen. Dat is de oorzaak van opvliegers ^[2].
• Vagina en blaas. Met minder oestrogeen wordt de huid van de vagina dunner, zijn er minder beschermende melkzuurbacteriën en stroomt er minder bloed naar de huid ^[3]3. Thuisarts.nl. Ik heb jeuk en een droge vagina door de overgang..
• Botten. Oestrogeen helpt je botten sterk te houden. Een tekort aan oestrogeen is volgens gynaecologen de sterkste afzonderlijke risicofactor voor botontkalking ^[4]4. Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (Richtlijnendatabase). Richtlijn Prematuur ovarieel falen, diagnostiek en behandeling, 2016..
• Hart en bloedvaten. Na de overgang is de kans op hart- en vaatziekten iets groter ^[2].

Waarom krijg je in de overgang een oestrogeentekort?

Omdat je eierstokken stoppen met het rijpen van eicellen. Dat gaat niet in een rechte lijn. In de perimenopauze kan je oestrogeen sterk op en neer gaan: de ene maand is het juist hoog, de volgende maand laag. Pas na de laatste menstruatie daalt het verder, tot ongeveer twee jaar daarna. Dan blijft het stabiel laag ^[5]5. Harlow e.a., Fertility and Sterility. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10 (STRAW+10), 2012..

Dat verklaart waarom klachten in de perimenopauze kunnen komen en gaan. Meer over deze fase lees je in perimenopauze: wat er gebeurt.

Het woord 'tekort' klinkt als een ziekte, maar een lage oestrogeenspiegel na de menopauze is normaal. Het is de nieuwe stand van je lichaam. De vraag is niet of je oestrogeen laag is, maar of je er last van hebt.

Er zijn ook andere oorzaken van een vroeg oestrogeentekort, zoals het weghalen van de eierstokken, chemotherapie of bestraling ^[2]. Gebeurt dat voor je 40e, dan spreken artsen van een vervroegde overgang.

Symptomen van een oestrogeentekort

De klachten die het duidelijkst met een daling van oestrogeen samenhangen, zijn:

• Opvliegers en nachtzweten. 8 van de 10 vrouwen krijgen opvliegers ^[2]. Lees meer over opvliegers.
• Veranderingen in je menstruatie. Meer of minder tijd ertussen, korter of langer, meer of minder bloedverlies ^[2].
• Klachten van de vagina. Droogheid, jeuk en langzamer vochtig worden, waardoor vrijen pijn kan doen. Ongeveer 3 van de 10 vrouwen hebben hier last van ^[2]. Zie droge vagina.
• Vaker een blaasontsteking ^[2].

Daarnaast zijn er klachten waarbij het verband minder direct is. De richtlijn over de vroege overgang noemt onder meer vermoeidheid, prikkelbaarheid, stemmingswisselingen, gewrichtsklachten, een droge huid, droge ogen en minder zin in seks. Hormoontherapie helpt bij zulke klachten vooral als je ook opvliegers hebt. Heb je alleen deze minder typische klachten, dan is het effect veel minder duidelijk ^[4].

Slecht slapen kan ook een gevolg zijn: nachtelijke opvliegers kunnen leiden tot slapeloosheid, moeheid en sombere gevoelens ^[6]6. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024.. En op de lange termijn worden je botten zwakker in de jaren na je laatste menstruatie ^[2]. Lees meer over botontkalking.

Alle klachten op een rij, met wat helpt, vind je in het overzicht van overgangsklachten.

Kun je een oestrogeentekort laten meten?

In de overgang heeft een bloedtest geen zin. De uitslag is niet betrouwbaar, omdat je hormoonwaarden sterk wisselen ^[2]. Een uitslag kan de ene keer passen bij de overgang en de volgende keer weer normaal zijn ^[5].

De huisarts stelt de diagnose daarom op basis van je klachten. Ben je 40 of ouder, verandert je cyclus en heb je opvliegers of vaginale klachten, dan past dat bij de overgang, als andere oorzaken zijn uitgesloten ^[6]. Ben je jonger dan 40, dan verwijst de huisarts je voor verder onderzoek ^[6]. Zie ben ik in de overgang? voor meer uitleg.

Oestrogeen verhogen: wat werkt en wat niet?

Er is geen voedingsmiddel, kruid of supplement dat je oestrogeen terugbrengt naar het niveau van voor de overgang. Je eierstokken maken minder oestrogeen omdat er minder eicellen rijpen en daar verandert eten niets aan. De enige manier om echt oestrogeen aan te vullen, is hormoontherapie.

Fyto-oestrogenen en soja

Fyto-oestrogenen zijn plantenstoffen die een beetje lijken op oestrogeen. Ze zitten bijvoorbeeld als isoflavonen in soja. Het zijn geen menselijke hormonen. Een grote review die de Nederlandse gynaecologenrichtlijn bespreekt, vond dat fyto-oestrogenen het aantal opvliegers licht verminderen, maar niet helpen tegen nachtzweten. Het bewijs daarvoor is zwak ^[7]7. Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (Richtlijnendatabase). Richtlijn Management rondom menopauze, module Hormoonloze behandeling overgangsklachten, 2026..

Supplementen

Een 'oestrogeensupplement' bij de drogist bevat geen oestrogeen, maar plantenextracten. De huisartsenrichtlijn is duidelijk: van vrij verkrijgbare middelen tegen overgangsklachten is niet aangetoond dat ze helpen, en sommige kunnen ernstige bijwerkingen geven ^[6]. Meer daarover lees je bij supplementen in de overgang.

Leefstijl

Gezond eten, bewegen en weinig alcohol zijn goed voor je botten en je hart. Tegen opvliegers helpen afvallen en bewegen volgens de huisartsenrichtlijn niet ^[6]. Wel kan een gezondere leefstijl een gunstig effect hebben op nachtzweten en je kwaliteit van leven ^[7].

Oestrogeen aanvullen met hormoontherapie

Heb je zoveel last van opvliegers of nachtzweten dat je dagelijks leven eronder lijdt, dan kan de huisarts hormoontherapie voorstellen. Daarbij worden de voordelen afgewogen tegen zeldzame maar ernstige risico's, zoals trombose, een beroerte en borstkanker ^[6].

Je kunt estradiol gebruiken als tablet, pleister, gel of spray ^[1]. Volgens de huisartsenrichtlijn zijn tabletten en estradiol via de huid even effectief ^[6]. Heb je nog een baarmoeder, dan krijg je er een progestageen bij, omdat oestrogeen alleen de kans op baarmoederkanker iets verhoogt ^[1]. Waarom dat zo is, lees je bij progesteron.

Heb je alleen last van een droge vagina, dan is er oestrogeen voor in de vagina: een crème, zetpil of tablet. Daarvan komt maar weinig hormoon in de rest van je lichaam ^[3].

Hormoontherapie mag niet bij iedereen. De huisarts raadt het onder meer af als je eerder borst- of baarmoederkanker had, eerder trombose had of een hart- of vaatziekte hebt ^[6]. Alles over vormen, werking en risico's lees je bij hormoontherapie in de overgang. Overweeg je zogenoemde bio-identieke hormonen, lees dan eerst wat bio-identieke hormonen zijn.

Wat is oestrogeendominantie?

'Oestrogeendominantie' is een term die je vooral tegenkomt bij alternatieve en orthomoleculaire behandelaars. Het idee is dat je te veel oestrogeen hebt ten opzichte van progesteron en dat dit klachten geeft als gewichtstoename, pijnlijke borsten en stemmingswisselingen.

Het is geen erkende medische diagnose. In de Nederlandse richtlijnen die we voor deze pagina hebben geraadpleegd, van huisartsen en gynaecologen, komt de term niet voor. Een test die het zou aantonen, heeft hetzelfde probleem als elke hormoontest in de overgang: je waarden wisselen te sterk om met een meting iets te zeggen ^[2].

Er zit wel een kern van waarheid in. In de late perimenopauze zijn je hormonen extreem wisselend, kan je oestrogeen soms hoog zijn en heb je vaker cycli zonder eisprong ^[5]. In zo'n cyclus maak je weinig progesteron. Tijdelijk kan je oestrogeen dus relatief hoog zijn. Maar dat is een kenmerk van de overgang, geen aparte aandoening die een speciale kuur of supplement nodig heeft. Wees voorzichtig met aanbieders die op basis van deze diagnose dure tests of middelen verkopen.