Opvliegers in de overgang: hoe ze voelen, hoe lang ze duren en wat helpt

Wat is een opvlieger?

Een opvlieger is een plotselinge warmte-aanval. Het is de bekendste klacht van de overgang: 8 van de 10 vrouwen krijgen ze ^[1]1. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang.. Krijg je een opvlieger tijdens je slaap, dan heet dat nachtzweten.

Opvliegers komen door het dalende oestrogeen. Het warmtecentrum in je hersenen moet daaraan wennen en geeft soms ten onrechte het signaal dat je lichaam te warm is. De bloedvaten in je huid gaan dan wijder open om warmte kwijt te raken. Zo ontstaan het warme gevoel, de rode huid en het zweten ^[2]2. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang en heb opvliegers..

Hoe voelt een opvlieger?

Je krijgt het ineens heel warm, meestal in je gezicht, hals en borst. Wat je kunt merken ^[2]:

• een rood gezicht, rode hals of borst;
• zweten, soms zo erg dat je kleding nat wordt;
• je hart dat sneller klopt;
• rillingen of het koud krijgen als de opvlieger voorbij is.

Vooral dat snellere hartritme kan je laten schrikken. Lees meer bij hartkloppingen in de overgang.

Hoe lang duurt een opvlieger en hoe vaak komen ze?

Een opvlieger duurt meestal 3 tot 5 minuten, soms een half uur. Het aantal verschilt enorm: sommige vrouwen hebben er een paar per maand, anderen een paar per uur ^[2]. Er is dus geen 'normaal' aantal per dag. Wat telt, is hoeveel last je ervan hebt.

Opvliegers kunnen worden uitgelokt door warme dranken, gekruid eten en alcohol. Roken geeft mogelijk meer opvliegers ^[2]. Let op wat bij jou een opvlieger lijkt op te wekken; dat verschilt per vrouw.

Hoe lang houden opvliegers aan?

Meestal 3 tot 7 jaar. Opvliegers en nachtzweten komen het vaakst voor in het eerste jaar na je laatste menstruatie ^[3]3. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024.. Ze kunnen al jaren eerder beginnen, als je nog (onregelmatig) ongesteld wordt.

Voor een deel van de vrouwen duurt het langer. In de grote Amerikaanse SWAN-studie hadden vrouwen met regelmatige opvliegers die gemiddeld (mediaan) 7,4 jaar. Na de laatste menstruatie hielden ze nog 4,5 jaar aan. Vrouwen die er al vroeg in de perimenopauze last van kregen, hadden ze het langst: vaak meer dan 11 jaar in totaal ^[4]4. Avis e.a., JAMA Internal Medicine. Duration of menopausal vasomotor symptoms over the menopause transition, 2015.. Ook stress, somberheid en angst bij het begin hingen samen met een langere duur.

Opvliegers na de overgang

Opvliegers na de overgang zijn heel gewoon. De piek ligt juist in het eerste jaar na de laatste menstruatie en veel vrouwen hebben er daarna nog jaren last van ^[3]. Dat je al een tijd niet meer ongesteld bent, betekent dus niet dat je opvliegers 'te laat' zijn.

Krijg je voor het eerst opvliegers, lang na je laatste menstruatie, of voelen ze anders dan je gewend bent? Bespreek dat dan met je huisarts. Warmte-aanvallen en zweten kunnen ook andere oorzaken hebben. De huisartsenrichtlijn noemt onder meer medicijnen (zoals bepaalde bloeddrukverlagers, tamoxifen, aromataseremmers en antidepressiva), veel alcohol, angst- of paniekklachten en een te snel werkende schildklier ^[3].

Wat helpt tegen opvliegers?

Er is niet één beste middel voor iedereen. Hieronder staan de opties, van zelf doen tot medicijnen, met wat bekend is over het effect.

Aanpak	Effect op opvliegers
Kleding, beddengoed, minder alcohol	Meer comfort; minder alcohol kan opvliegers verminderen
Gezond leven, afvallen, bewegen	Goed voor je gezondheid, minder opvliegers niet aangetoond
Mindfulness of cognitieve gedragstherapie (CGT)	Een paar opvliegers per dag minder
Hormoontherapie	Veel minder opvliegers, bijvoorbeeld van 10 naar ongeveer 2 per dag
Clonidine	Ongeveer 1 opvlieger per dag minder
Fezolinetant	Werkt bij een deel van de vrouwen; alleen als hormonen niet kunnen
Kruiden, vitamines, fyto-oestrogenen	Helpen niet aantoonbaar, kunnen schadelijk zijn

De cijfers in deze tabel komen van Thuisarts ^[2]. Over fezolinetant lees je hieronder meer.

Zelf doen

Draag dunne lagen die je snel uit kunt trekken, bij voorkeur van katoen, zijde of wol. Slaap onder katoenen lakens of een wollen deken. Minder alcohol, of helemaal stoppen, kan opvliegers verminderen, vooral 's nachts ^[2].

Gezond eten, bewegen en een gezond gewicht zijn goed voor je hart en botten en je voelt je er vaak beter door. Maar volgens de huisartsenrichtlijn verminderen afvallen en bewegen de opvliegers zelf niet ^[3]. Meer over leefstijl lees je bij bewegen in de overgang.

Psychologische hulp: CGT en mindfulness

Bij cognitieve gedragstherapie (CGT) of mindfulness leer je anders om te gaan met opvliegers, bijvoorbeeld door erover te praten en door oefeningen. Dat kan zorgen voor een paar opvliegers minder per dag ^[2]. Je kunt dit krijgen via de praktijkondersteuner of een psycholoog.

Hormoontherapie

Hormoontherapie werkt het best. In het voorbeeld van Thuisarts gaat een vrouw van 10 opvliegers per dag naar ongeveer 2. Je merkt meestal na 2 tot 3 weken verschil en na 3 maanden werkt het volledig. Tabletten, pleisters, gel en spray werken even goed ^[5]5. Thuisarts.nl. Ik wil misschien hormoontherapie tegen opvliegers in de overgang.. Heb je nog een baarmoeder, dan gebruik je er een progestageen bij.

Hormoontherapie heeft risico's. Tabletten geven een iets grotere kans op trombose en bij gebruik langer dan 5 jaar kan de kans op borstkanker iets stijgen. Die kansen blijven klein, maar ze worden groter met je leeftijd en verschillen per persoon en per vorm. Het is niet geschikt als je onder meer hormoongevoelige kanker, trombose, een hartinfarct of beroerte hebt gehad, of als je rookt ^[5].

Over de duur verschillen de adviezen. De Nederlandse huisartsenrichtlijn adviseert te streven naar minder dan 5 jaar gebruik ^[3]. De Amerikaanse Menopause Society vindt langer gebruik verdedigbaar bij aanhoudende opvliegers, als je dat regelmatig opnieuw afweegt ^[6]6. The Menopause Society, Menopause. The 2022 hormone therapy position statement of The North American Menopause Society, 2022.. Alles over vormen, risico's in getallen en ervaringen lees je bij hormoontherapie in de overgang.

Medicijnen zonder hormonen

Mag of wil je geen hormonen, dan zijn er andere middelen.

• Fezolinetant is een nieuwer middel dat in de hersenen ingrijpt op het warmtecentrum. Het is bedoeld voor matige tot ernstige opvliegers en wordt geadviseerd voor vrouwen die geen hormoontherapie mogen gebruiken. Bij 40 tot 50 procent van de vrouwen helpt het niet genoeg. De leverfunctie moet de eerste 3 maanden elke maand worden gecontroleerd. Het wordt onder voorwaarden vergoed ^[7]7. Farmacotherapeutisch Kompas (Zorginstituut Nederland). Fezolinetant..
• Clonidine geeft ongeveer 1 opvlieger per dag minder. Het is vooral een optie als je geen hormonen mag, bijvoorbeeld na hormoongevoelige borstkanker. Bijwerkingen zijn onder meer slaapproblemen, duizeligheid en een droge mond ^[2].
• Antidepressiva helpen volgens Thuisarts waarschijnlijk niet tegen opvliegers en Nederlandse artsen raden ze daarvoor niet aan ^[2]. De Amerikaanse Menopause Society beveelt bepaalde antidepressiva en gabapentine wel aan als alternatief zonder hormonen ^[8]8. The Menopause Society, Menopause. The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society, 2023.. Dat verschil is reëel; bespreek het met je arts als hormonen voor jou niet kunnen.

Meer over deze middelen lees je bij behandeling zonder hormonen.

Acupunctuur

De Nederlandse gynaecologenrichtlijn noemt traditionele acupunctuur een optie, op basis van bewijs van lage kwaliteit dat het aantal en de ernst van opvliegers iets kan verminderen. Acupunctuur wordt niet vergoed ^[9]9. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom menopauze: hormoonloze behandeling overgangsklachten.. Thuisarts houdt het op: misschien minder opvliegers, maar niet zeker ^[2].

Kruiden en supplementen

Kruidenmiddelen, vitamines, zilverkaars en fyto-oestrogenen (plantaardige stoffen die op oestrogeen lijken, zoals uit soja of rode klaver) helpen niet aantoonbaar. Ze kunnen bijwerkingen geven; zilverkaars kan de lever beschadigen ^[5]. Lees meer bij supplementen in de overgang.

Kiezen met de keuzehulp van Thuisarts

Welke behandeling bij je past, hangt af van hoeveel last je hebt, je gezondheid en wat jij belangrijk vindt. Thuisarts heeft daarvoor een keuzehulp, gemaakt met zorgverleners en patiëntenorganisaties. Je ziet per behandeling wat die doet en beantwoordt vragen over jezelf; aan het eind staan je antwoorden op een rij om mee te nemen naar de huisarts ^[10]10. Thuisarts.nl. Keuzehulp: welke behandeling voor opvliegers past bij jou?.. Je vindt de keuzehulp op thuisarts.nl.

Waar kun je terecht?

De huisarts kan hormoontherapie en clonidine voorschrijven en verwijst je zo nodig door naar de gynaecoloog, bijvoorbeeld als je veel last hebt en geen medicijnen mag gebruiken ^[3]. Wil je meer tijd om opties te bespreken, dan kan een overgangsconsulent helpen. Alle zorgmogelijkheden en vergoedingen vind je in de zorgwijzer. Terug naar het overzicht van overgangsklachten.