Vervroegde overgang (POI): in de overgang voor je 40e

Wat is een vervroegde overgang?

Bij een vervroegde overgang stoppen je eierstokken voor je 40e met goed werken. Er rijpen geen of bijna geen eiblaasjes meer en je hebt geen eisprong meer. Daardoor maak je weinig oestrogeen en blijft je menstruatie weg. Ongeveer 1 op de 100 vrouwen komt al voor haar 40e in de overgang, terwijl de laatste menstruatie gemiddeld rond je 51e valt ^[1]1. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang..

Huisartsen noemen het een vroegtijdige overgang als de menopauze voor je 40e valt ^[2]2. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024.. In het ziekenhuis hoor je vaker de termen POI (premature ovariële insufficiëntie) of POF (prematuur ovarieel falen). De Nederlandse gynaecologenrichtlijn (uit 2001, in 2016 opnieuw gepubliceerd) gebruikt POF ^[3]3. Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (Richtlijnendatabase). Richtlijn Prematuur ovarieel falen, diagnostiek en behandeling, 2016., de nieuwe internationale richtlijn POI ^[4]4. Panay e.a. namens ESHRE, ASRM, CREWHIRL en IMS, Human Reproduction Open. Evidence-based guideline: premature ovarian insufficiency, 2024.. Insufficiëntie betekent 'tekortschieten'. Dat woord past, omdat de eierstokken bij POI soms toch nog even op gang komen ^[4].

Ook als je tussen je 40e en 45e in de overgang komt, is dat vroeger dan gemiddeld. Een menopauze voor je 45e geldt bijvoorbeeld als risicofactor voor botontkalking ^[3].

Hoe vaak komt een vroegtijdige overgang voor?

Volgens de Nederlandse richtlijn treft het ongeveer 1 op de 1000 vrouwen voor hun 30e en 1 op de 100 voor hun 40e ^[3]. De internationale richtlijn uit 2024 noemt hogere cijfers uit recent onderzoek: oudere studies kwamen op ongeveer 1 procent, recentere op maximaal 3,5 procent van de vrouwen ^[4]. Dat betekent dat je zeker niet de enige bent, ook al voelt het vaak zo.

Wat zijn de symptomen van een vervroegde overgang?

De klachten lijken op die van de gewone overgang. Het Erasmus MC noemt onder meer ^[5]5. Erasmus MC. POI (premature ovariële insufficiëntie).:

• je menstruatie blijft minstens vier maanden weg of wordt erg onregelmatig
• opvliegers en nachtzweten
• slecht slapen
• somberheid, onzekerheid en een negatiever zelfbeeld
• seksuele problemen en klachten van de blaas
• moeite met concentreren
• niet zwanger worden

Gebruik je de pil, dan merk je vaak niets aan je menstruatie. De pil kan een vervroegde overgang maskeren. Soms moet je er daarom tijdelijk mee stoppen om de diagnose te kunnen stellen ^[4].

Op jonge leeftijd denk je niet snel aan de overgang en je omgeving ook niet. Toch zijn opvliegers en nachtzweten bij een uitblijvende menstruatie juist een aanwijzing voor een vroegtijdige overgang ^[3]. Twijfel je of je klachten bij de overgang passen, lees dan ben ik in de overgang? en het overzicht van overgangsklachten.

Wat zijn de oorzaken?

Bij de meeste vrouwen wordt geen oorzaak gevonden ^[1]. Volgens de Nederlandse richtlijn geldt dat voor 60 tot 70 procent ^[3]. Bekende oorzaken zijn ^{[1] [5]}:

• Behandeling van kanker: chemotherapie of bestraling.
• Operatie: het weghalen van een of beide eierstokken.
• Erfelijke aanleg en chromosomen: bijvoorbeeld het syndroom van Turner of een aanleg voor het fragiele-X-syndroom.
• Auto-immuunziekten: het afweersysteem richt zich tegen de eierstokken, soms samen met de bijnier (zoals bij de ziekte van Addison) of de schildklier.

De internationale richtlijn adviseert bij een vervroegde overgang zonder duidelijke oorzaak onderzoek naar de chromosomen en naar de aanleg voor fragiele X ^[4]. Die uitslag is vaak niet zozeer belangrijk voor jezelf, maar wel voor zussen en eventuele dochters ^[3].

Hoe wordt een vervroegde overgang vastgesteld?

Anders dan bij vrouwen rond de 50 is bloedonderzoek hier wel zinvol. De internationale richtlijn stelt de diagnose als je menstruatie minstens vier maanden onregelmatig is of wegblijft en het hormoon FSH in je bloed verhoogd is (boven de 25 IU/l). Is de uitslag twijfelachtig, dan wordt de meting na vier tot zes weken herhaald ^[4].

Het AMH-hormoon, dat soms als 'eicelvoorraadtest' wordt aangeboden, is niet geschikt als belangrijkste test voor de diagnose ^[4]. De richtlijn adviseert na de diagnose ook onderzoek naar je schildklier en, waar dat kan, een meting van je botdichtheid ^[4].

Wat zijn de gevolgen voor je gezondheid?

Je lichaam mist bij een vervroegde overgang veel jaren eerder oestrogeen dan gebruikelijk. Dat heeft gevolgen die verder gaan dan klachten.

Botten. Vrouwen met POI hebben een lagere botdichtheid en later meer kans op botontkalking en botbreuken ^[4]. Een tekort aan oestrogeen is de sterkste afzonderlijke risicofactor voor botontkalking ^[3]. Lees meer bij botontkalking.

Hart en bloedvaten. Je hebt meer kans op hart- en vaatziekten, zoals een hartinfarct, hartfalen en een beroerte ^[4].

Levensverwachting. Zonder hormoonbehandeling hangt een vervroegde overgang samen met een kortere levensverwachting, vooral door hart- en vaatziekten ^[4]. Dat klinkt heftig, maar het is ook precies de reden dat behandeling met hormonen wordt aangeraden.

Borstkanker. Een menopauze voor je 40e gaat samen met een lager risico op borstkanker ^[3]. Er is geen bewijs dat hormonen bij POI je risico verhogen ten opzichte van leeftijdsgenoten zonder POI ^[4].

Psychisch. Een vroege overgang kan veel losmaken: rouw om een kinderwens, onzekerheid, je anders voelen dan leeftijdsgenoten. De richtlijnen adviseren aandacht voor psychisch welzijn en het aanbieden van psychologische begeleiding en lotgenotencontact ^{[4] [3]}. Lees ook psychische klachten in de overgang.

Behandeling: hormonen tot ongeveer je 51e

Bij een vervroegde overgang adviseren richtlijnen hormoontherapie tot ongeveer de leeftijd waarop de overgang normaal begint. De Nederlandse gynaecologenrichtlijn noemt 51 jaar, de gemiddelde leeftijd van de menopauze ^[3]. De internationale richtlijn uit 2024 adviseert hormonen tot de gebruikelijke menopauzeleeftijd, ook als je weinig klachten hebt, om botontkalking en hart- en vaatziekten te voorkomen ^[4].

Dat is anders dan bij hormoontherapie rond je 50e. Daar draait het om klachten verlichten en houden huisartsen het gebruik liefst korter dan 5 jaar ^[2]. Bij een vervroegde overgang vul je aan wat je lichaam normaal nog jaren zelf zou maken. De afweging is daardoor anders.

Wat je moet weten over de behandeling:

• Oestrogeen met progestageen. Heb je nog een baarmoeder, dan gebruik je naast oestrogeen ook een progestageen ^[3]. Waarom, lees je bij progesteron.
• Dosis. Voor de bescherming van je botten stelt de internationale richtlijn minstens 2 mg estradiol per dag als tablet, of 100 microgram per dag via de huid voor ^[4]. Je arts stemt de dosis af op jou.
• De pil als alternatief. Ook een anticonceptiepil kan, bij voorkeur zonder of met minder stopweken, om botverlies te voorkomen ^[4].
• Hormoontherapie is geen anticonceptie. Wil je zeker niet zwanger worden, dan is de pil een optie of combineer je hormoontherapie met een andere methode ^[3].

Meer over vormen, werking en bijwerkingen lees je bij hormoontherapie in de overgang. Wat oestrogeen allemaal doet in je lichaam, staat bij oestrogeentekort.

Kun je nog zwanger worden bij POI?

Het kan, maar de kans is klein. Omdat de eierstokken soms toch nog even werken, wordt volgens de Nederlandse richtlijn 5 tot 10 procent van de vrouwen na de diagnose nog spontaan zwanger ^[3]. Er is geen behandeling waarvan betrouwbaar is aangetoond dat die je eierstokken weer op gang brengt of je kans op een zwangerschap vergroot ^[4].

De enige behandeling met een reële kans op een zwangerschap is eiceldonatie: een zwangerschap met de eicel van een andere vrouw ^[3]. Wil je juist niet zwanger worden, gebruik dan anticonceptie, want een spontane zwangerschap blijft mogelijk ^[4].

Een kinderwens bespreek je het best zo vroeg mogelijk met een gynaecoloog. De patiëntenvereniging Freya biedt informatie en lotgenotencontact bij vruchtbaarheidsproblemen ^[3].

Waar kun je terecht?

Begin bij je huisarts. Bij een vroegtijdige overgang verwijst de huisarts je door naar de gynaecoloog voor onderzoek naar de oorzaak en advies over behandeling ^[2].

Een aantal ziekenhuizen heeft een speciaal spreekuur voor POI. Twee voorbeelden:

• Erasmus MC (Rotterdam) heeft een expertisecentrum voor de vervroegde overgang. Daar werken onder anderen gynaecologen, een internist-endocrinoloog, een geneticus, een seksuoloog en een psycholoog samen. Je hebt een verwijzing van de huisarts nodig ^[5].
• LUMC (Leiden) heeft een spreekuur POI met een vast team van gynaecologen, samen met onder meer endocrinologen, klinisch genetici en vaatspecialisten. Je wordt daar in principe jaarlijks gezien tot je 45e ^[6]6. LUMC. Spreekuur POI..

Ook andere ziekenhuizen hebben een overgangspoli met aandacht voor een vroege overgang. Een overzicht vind je bij overgangspoli's. Alle soorten overgangszorg vergelijk je in de zorgwijzer.