Fasen van de overgang: premenopauze, perimenopauze, menopauze en postmenopauze

Welke fasen heeft de overgang?

De Nederlandse huisartsenrichtlijn werkt met drie begrippen, allemaal gerekend vanaf je laatste menstruatie ^[1]1. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024.:

Fase	Wanneer	Wat er gebeurt
Perimenopauze	Van de eerste cyclusveranderingen tot 1 jaar na de laatste menstruatie	Hormonen schommelen, de cyclus wordt onregelmatig, klachten beginnen vaak
Menopauze	De laatste menstruatie	Eén moment, dat je pas na 12 maanden zonder menstruatie herkent
Postmenopauze	Vanaf 1 jaar na de laatste menstruatie	Oestrogeen blijft laag; opvliegers nemen na een aantal jaren meestal af

Daarvoor komt de periode waarin je cyclus nog regelmatig is. Die heet soms de vruchtbare fase en soms, verwarrend genoeg, de premenopauze.

Onderzoekers gebruiken een fijnere indeling: STRAW+10. Die verdeelt het hele leven van een vrouw vanaf de eerste menstruatie in tien stadia, van de vroege vruchtbare jaren tot de late postmenopauze ^[2]2. Harlow e.a., Fertility and Sterility. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10 (STRAW+10), 2012.. Voor het dagelijks leven is die indeling te gedetailleerd, maar hij helpt wel om te begrijpen wat er per fase gebeurt. Op deze site gebruiken we de vier fasen hieronder.

Bestaan er 5 fases van de overgang?

Nee, niet officieel. Op internet zie je indelingen in drie, vier of vijf fases. Meestal zijn dat de begrippen hierboven, aangevuld met 'premenopauze' of met een aparte fase voor 'na de overgang'. Dat zijn vereenvoudigingen, geen medische standaard.

De Nederlandse richtlijnen houden het bij perimenopauze, menopauze en postmenopauze ^[1]. Wie het preciezer wil, komt uit bij STRAW+10 met zijn tien stadia ^[2]. Een indeling in vijf fases zit daar ergens tussenin en zegt vooral iets over hoe de schrijver het wil uitleggen.

Premenopauze: wat betekent het?

Premenopauze is een lastig woord, omdat het op twee manieren wordt gebruikt.

1. Alle jaren voor de menopauze. Dan ben je 'premenopauzaal' zolang je laatste menstruatie nog niet is geweest. In deze betekenis valt de perimenopauze gedeeltelijk binnen de premenopauze.
2. De jaren vlak voordat je cyclus verandert. Dan bedoelt men de laatste vruchtbare jaren, waarin je nog regelmatig ongesteld bent maar je hormonen al beginnen te verschuiven.

Dat de term zo verschillend wordt gebruikt, is ook in onderzoek een probleem. Een overzichtsstudie uit 2022 bekeek 128 studies en vond dat ongeveer 40 procent helemaal niet omschreef wat ze onder premenopauze verstonden. Bij postmenopauze was dat ongeveer 20 procent ^[3]3. Ambikairajah e.a., Reproductive Health. A review of menopause nomenclature, 2022.. De onderzoekers pleiten ervoor het begrip altijd duidelijk te omschrijven.

In de tweede betekenis gaat het om wat STRAW+10 het 'late vruchtbare stadium' noemt. Je cyclus is dan nog regelmatig, maar je hormonen beginnen al te veranderen voordat je daar iets van merkt aan je menstruatie. Later kan je cyclus iets korter worden ^[2].

Premenopauze of perimenopauze?

Het verschil is je cyclus. In de perimenopauze verandert je menstruatiepatroon merkbaar: de tijd tussen twee menstruaties wisselt steeds meer, of je blijft maanden weg ^[1]. In de premenopauze (tweede betekenis) is je cyclus nog vrijwel normaal.

Lees je ergens over 'premenopauze klachten' of 'symptomen van de premenopauze', dan gaat het in de praktijk bijna altijd over de perimenopauze. Opvliegers, nachtzweten en een ontregelde cyclus horen bij de perimenopauze. Alles daarover lees je bij perimenopauze.

Perimenopauze

De perimenopauze begint als je cyclus verandert en duurt tot een jaar na je laatste menstruatie ^[1]. STRAW+10 deelt hem op in twee delen:

• Vroege fase. De lengte van opeenvolgende cycli verschilt steeds 7 dagen of meer. 'Steeds' betekent dat het binnen tien cycli opnieuw gebeurt.
• Late fase. Je blijft 60 dagen of langer niet ongesteld. Deze fase duurt gemiddeld 1 tot 3 jaar. Opvliegers en nachtzweten komen dan vaak voor ^[2].

Je hormonen schommelen in deze jaren sterk. Daarom zegt een bloedtest of zelftest weinig. Herken je dit en wil je weten hoe ver je bent, lees dan ben ik in de overgang?.

Menopauze

De menopauze is je laatste menstruatie ^[4]4. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom de menopauze (startpagina), 2025.. Het is een moment, geen periode. Je weet pas achteraf dat het je laatste menstruatie was, als je 12 maanden niet meer ongesteld bent geweest ^[4].

Gemiddeld valt de menopauze rond je 51e ^[5]5. Thuisarts.nl. Ik ben in de overgang.. Bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen is dat al voor de 40e ^[5]. Dan spreek je van een vervroegde overgang. Meer over de leeftijd lees je bij hoe lang duurt de overgang.

Het woord menopauze wordt in de omgangstaal vaak gebruikt voor de hele overgang. Daarover meer op onze pagina de overgang.

Postmenopauze

De postmenopauze begint een jaar na je laatste menstruatie ^[1]. Strikt genomen duurt hij de rest van je leven. Op de vraag 'wat komt er na de postmenopauze' is het antwoord dus: niets meer. Wel verandert er binnen de postmenopauze nog het een en ander.

STRAW+10 deelt de postmenopauze op in een vroege en een late fase ^[2]:

• Vroege postmenopauze. In de eerste twee jaar na je laatste menstruatie blijft FSH stijgen en oestrogeen dalen. Daarna worden ze stabiel: FSH hoog, oestrogeen laag. De hele vroege postmenopauze duurt naar schatting 5 tot 8 jaar. Opvliegers en nachtzweten komen vooral in het begin van deze fase voor.
• Late postmenopauze. De hormonen veranderen nauwelijks nog. Lichamelijke veroudering speelt een grotere rol. Een droge vagina en klachten van de urinewegen komen in deze fase steeds vaker voor.

Wanneer is de overgang voorbij?

Er is geen dag waarop de overgang officieel eindigt. De Nederlandse omschrijving van de overgang omvat ook 'de daaropvolgende menstruatievrije jaren', zonder vast eindpunt ^[4]. In de praktijk merk je het einde vooral aan je klachten: die worden meestal minder zo'n 5 jaar na je laatste menstruatie ^[5].

Als de opvliegers wegblijven en je cyclus geen rol meer speelt, kan dat veel rust geven. Maar dat geldt niet voor iedereen en niet voor elke klacht.

Blijvende klachten na de overgang

Sommige klachten gaan niet vanzelf over. Dat is goed om te weten, want een deel ervan is goed te behandelen.

Opvliegers die lang aanhouden

Opvliegers houden doorgaans 3 tot 7 jaar aan ^[1]. In een groot Amerikaans onderzoek onder vrouwen met regelmatige opvliegers duurden ze bij de helft langer dan 7,4 jaar. Na de laatste menstruatie hield de helft er nog langer dan 4,5 jaar last van. Vrouwen bij wie de opvliegers al vroeg begonnen, hadden er het langst last van ^[6]6. Avis e.a. (SWAN), JAMA Internal Medicine. Duration of menopausal vasomotor symptoms over the menopause transition, 2015.. Heb je jaren na je laatste menstruatie nog opvliegers, dan ben je dus geen uitzondering. Lees meer bij opvliegers.

Droge vagina en klachten bij het plassen

Klachten van de vagina, de vulva en de urinewegen nemen in de postmenopauze juist toe ^[2]. De Noord-Amerikaanse menopauzevereniging schat dat 27 tot 84 procent van de vrouwen na de menopauze er in meer of mindere mate mee te maken krijgt en dat de klachten vaak niet herkend en niet behandeld worden ^[7]7. The North American Menopause Society, Menopause. The 2020 genitourinary syndrome of menopause position statement of The North American Menopause Society, 2020..

Het gaat om droogheid, jeuk, pijn bij het vrijen en vaker een blaasontsteking. Een vochtinbrengende gel zonder hormonen of een lage dosis oestrogeen in de vagina kan goed helpen ^[8]8. Thuisarts.nl. Ik heb jeuk en een droge vagina door de overgang.. Lees meer bij droge vagina.

Botten en hart

Die gevolgen merk je niet direct. In de jaren na de overgang worden je botten zwakker en de kans op hart- en vaatziekten wordt iets groter ^[9]9. De Gynaecoloog (NVOG). De overgang.. Bewegen, gezond eten en niet roken helpen je botten en je hart. Meer bij botontkalking na de overgang.

Hulp in elke fase

Je hoeft niet te weten in welke fase je zit om hulp te vragen. Bij klachten kun je altijd terecht bij de huisarts. Wil je meer tijd voor een gesprek, dan kan een overgangsconsulent helpen. Welke zorg bij je situatie past, vind je in de zorgwijzer. Een overzicht van alle behandelingen staat bij behandeling.