Overgang na borstkanker: vervroegde overgang, klachten en wat wel kan

Waarom kom je door borstkanker eerder in de overgang?

Een deel van de behandelingen tegen borstkanker werkt in op je eierstokken of op je hormonen. Daardoor kun je eerder in de overgang komen, tijdelijk of blijvend ^[1]1. kanker.nl. Overgangsklachten bij borstkanker, 2025.:

• Chemotherapie beschadigt je eierstokken. Je voorraad eicellen raakt dan sneller op, waardoor je op jongere leeftijd in de overgang kunt komen.
• Hormoontherapie tegen borstkanker (endocriene therapie) remt de werking van oestrogeen en progesteron. Ben je nog in de vruchtbare leeftijd, dan stopt je menstruatie tijdens de behandeling meestal.
• Een operatie waarbij je eierstokken worden weggehaald brengt je definitief in de overgang, met direct overgangsklachten.

Of de overgang na chemotherapie tijdelijk of blijvend is, kun je vooraf niet zeggen ^[2]2. Borstkankervereniging Nederland. Overgangsklachten.. Volgens de Nederlandse borstkankerrichtlijn hangt het vooral af van je leeftijd, het soort chemotherapie, de dosis en het aantal kuren. Let op: je eierstokken kunnen ook beschadigd zijn als je menstruatie wel terugkomt ^[3]3. NABON en NIV, Richtlijnendatabase. Richtlijn Borstkanker, module Fertiliteit, anticonceptie en overgangsklachten, 2020..

Was je al in de overgang voordat je behandeling begon? Dan kunnen overgangsklachten terugkomen of erger worden. Na afloop van de behandeling worden ze meestal weer minder ^[1].

Gebruik je alleen tamoxifen en worden je eierstokken niet uitgeschakeld, dan kun je nog vruchtbaar zijn, ook als je niet meer ongesteld wordt. Bespreek daarom met je arts welke anticonceptie zonder hormonen bij je past ^[1]. Meer daarover lees je bij anticonceptie in de overgang. Wil je misschien nog kinderen, bespreek dan vóór de behandeling of je eicellen kunt laten invriezen ^[1].

Kom je voor je 40e in de overgang, dan heet dat een vervroegde overgang. Wat dat betekent voor je botten en je hart lees je bij vervroegde overgang.

Welke klachten kun je krijgen?

Dezelfde klachten als bij een natuurlijke overgang: opvliegers en nachtzweten, slecht slapen, vermoeidheid, somberheid en stemmingswisselingen, vergeetachtigheid, minder zin in seks, een droge vagina, vaker blaasontsteking en spier- en gewrichtsklachten ^[2]. Hoeveel last je hebt, verschilt per persoon.

Het verschil met een natuurlijke overgang is dat het vaak plotseling gaat. Kanker.nl schrijft dat ineens in de overgang komen zwaar kan zijn ^[1]. Tamoxifen en aromataseremmers kunnen zelf ook overgangsklachten geven. Spier- en gewrichtsklachten horen vooral bij aromataseremmers ^[3].

Mag je hormoontherapie na borstkanker?

In principe niet. De Nederlandse borstkankerrichtlijn noemt hormoontherapie tegen overgangsklachten na borstkanker een contra-indicatie, ongeacht of de tumor gevoelig was voor hormonen ^[3]. Ook de huisartsenrichtlijn raadt hormoontherapie af na een hormoonafhankelijke tumor ^[4]4. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024..

Dat advies steunt op weinig, maar zorgwekkend onderzoek. In één onderzoek (HABITS) kwam borstkanker vaker terug bij vrouwen die hormoontherapie kregen. In een ander onderzoek (Stockholm) werd na bijna 11 jaar geen verschil gevonden. Beide onderzoeken zijn voortijdig gestopt, waardoor harde conclusies niet mogelijk zijn ^[3]. Bij tibolon werd een onderzoek gestopt omdat borstkanker vaker terugkwam, vooral bij hormoongevoelige tumoren ^[3]. Meer over tibolon lees je bij middelen bij hormoontherapie.

De Britse richtlijn NICE adviseert hormoontherapie te stoppen als borstkanker wordt vastgesteld, en hormoontherapie niet routinematig te geven na borstkanker. Bij heel ernstige klachten kan het in uitzonderlijke gevallen wel, na een gesprek over de risico's ^[5]5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Early and locally advanced breast cancer: diagnosis and management (NG101), Recommendations.. De Nederlandse richtlijn noemt zo'n uitzondering voor een kleine groep: vrouwen na een niet-hormoongevoelige borstkanker bij wie beide borsten en de eierstokken zijn verwijderd en die veel klachten houden ondanks andere behandelingen ^[3]. Dat is altijd een beslissing van je oncoloog en gynaecoloog samen met jou.

Wat helpt dan wel tegen opvliegers?

Er is minder onderzoek gedaan naar behandelingen na borstkanker, en de onderzoeken waren klein en kort ^[3]. Toch zijn er opties.

Cognitieve gedragstherapie en mindfulness

De borstkankerrichtlijn raadt cognitieve gedragstherapie (CGT) aan als manier om te leren omgaan met overgangsklachten en met angst en somberheid. In een Nederlands onderzoek bij vrouwen na borstkanker gaven opvliegers en nachtzweten na CGT minder hinder, en hadden de vrouwen vaker seks. Ook stemming, slaap en kwaliteit van leven verbeterden ^[3].

Volgens kanker.nl kunnen ook acceptance and commitment therapy (ACT), mindfulness en yoga helpen. Voor acupunctuur zijn de resultaten van onderzoek wisselend; overleg met je behandelend arts als je het wilt proberen ^[6]6. kanker.nl. Behandeling van overgangsklachten (eerder in de overgang door kanker), 2025.. Je huisarts kan je doorverwijzen naar een psycholoog.

Medicijnen zonder hormonen

Volgens de Nederlandse borstkankerrichtlijn kunnen clonidine, bepaalde antidepressiva (SSRI's of SNRI's), gabapentine en oxybutynine worden gebruikt tegen opvliegers en zweetaanvallen na borstkanker ^[3]. Het effect is beperkt. De richtlijn over vruchtbaarheid bij kanker schat dat clonidine ongeveer 20 tot 30 procent beter werkt dan een nepmiddel, en noemt dat het vaak bijwerkingen geeft ^[7]7. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Fertiliteitsbehoud bij vrouwen met kanker, module Overgangsklachten en osteoporose, 2016..

Gebruik je tamoxifen? Dan maakt het uit welk antidepressivum je krijgt. Sommige antidepressiva, zoals paroxetine en fluoxetine, remmen een leverenzym (CYP2D6) dat tamoxifen nodig heeft om goed te werken. De Nederlandse richtlijn adviseert daarom venlafaxine, fluvoxamine of (es)citalopram, die dat enzym nauwelijks remmen ^[3]. De Britse richtlijn is strenger en raadt SSRI's tegen opvliegers af als je tamoxifen gebruikt ^[5]. Bespreek dit met je oncoloog.

Een combinatie van gabapentine met een antidepressivum werkt niet beter dan elk middel apart ^[3]. Over fezolinetant, een nieuwer middel zonder hormonen, lees je meer bij behandeling zonder hormonen.

Een verdoving van een zenuwknoop

Bij heftige opvliegers kan een pijnarts een zenuwknoop in je hals tijdelijk verdoven (een ganglion-stellatumblokkade). Het effect houdt een paar maanden tot een half jaar aan. Kanker.nl noemt het een nieuwe behandeling waarnaar meer onderzoek nodig is, en adviseert vooraf bij je zorgverzekeraar na te vragen of het wordt vergoed ^[6].

Supplementen: liever niet

NICE raadt soja-isoflavonen, rode klaver, zwarte cohosh (zilverkaars) en vitamine E tegen opvliegers af bij vrouwen met borstkanker ^[5]. De Nederlandse richtlijn wijst erop dat isoflavonen en zilverkaars mogelijk een oestrogeenachtig effect op borstweefsel hebben, en dat zilverkaars leverschade kan geven ^[3]. Kanker.nl adviseert supplementen met isoflavonen niet te gebruiken als je borstkanker hebt gehad. Gewone soja als voeding mag wel, tot 2 à 3 porties per dag ^[6]. Meer over het bewijs lees je bij supplementen in de overgang.

Wat je zelf kunt doen

Volgens de Borstkankervereniging heb je mogelijk minder last van opvliegers als je koffie, thee, chocolade, pittige kruiden en alcohol vermijdt ^[2]. NICE adviseert na borstkanker een gezond gewicht, regelmatig bewegen en minder dan 5 (Britse) eenheden alcohol per week, omdat een gezonde leefstijl samenhangt met een kleinere kans dat de kanker terugkomt ^[5]. Meer tips staan bij opvliegers.

Droge vagina en seks na borstkanker

Vaginale klachten, zoals droogheid, jeuk en pijn bij het vrijen, kunnen je kwaliteit van leven flink aantasten. Ze kunnen komen door de overgang, maar ook door chemo- of radiotherapie ^[3].

Begin met middelen zonder hormonen. De borstkankerrichtlijn noemt vochtinbrengende gels of zetpillen voor in de vagina, 2 tot 3 keer per week, en vaseline voor de huid van de vulva ^[3]. NICE adviseert dat ook als eerste stap ^[8]8. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Menopause: identification and management (NG23), 2026..

Helpt dat niet genoeg, dan kan in overleg met je oncoloog soms toch een middel met oestrogeen voor in de vagina. De Nederlandse richtlijn raadt hormonen na een hormoongevoelige kanker af, maar maakt een uitzondering voor zeer ernstige klachten als middelen zonder hormonen niet helpen. Dan gaat de voorkeur naar estriol, dat weinig in het bloed komt ^[3]. Er is geen bewijs dat vaginaal oestrogeen de kans op terugkeer van borstkanker vergroot, maar goed onderzoek naar de veiligheid ontbreekt ook ^[3].

Gebruik je een aromataseremmer, dan is extra voorzichtigheid nodig. Zelfs een kleine hoeveelheid oestrogeen in de vagina kan de werking van een aromataseremmer mogelijk verminderen ^[3]. NICE adviseert in die situatie de opties samen met je borstkankerspecialist te bekijken ^[8].

Minder zin in seks heeft na borstkanker vaak meerdere oorzaken: pijn, vermoeidheid, een veranderd lichaam, somberheid. Lees daarover meer bij minder zin in seks in de overgang en bij droge vagina.

Botontkalking door aromataseremmers

Aromataseremmers verlagen het oestrogeen in je lichaam sterk. Daardoor kan je botdichtheid afnemen en neemt de kans op botbreuken toe. Tamoxifen heeft dat effect niet; dat beschermt de botten juist ^[3].

NICE adviseert een botdichtheidsmeting (DEXA-scan) bij de start als je een aromataseremmer gaat gebruiken, als je door de behandeling in de overgang bent gekomen of als je eierstokken worden stilgelegd. Gebruik je alleen tamoxifen, dan is die meting niet nodig ^[5]. Volgens de Nederlandse richtlijn helpen voldoende beweging, valpreventie en extra calcium en vitamine D, en hoort je botdichtheid gecontroleerd te worden zolang je een aromataseremmer gebruikt ^[3]. Lees ook botontkalking in de overgang.

Waar kun je terecht?

Begin bij je oncoloog, verpleegkundig specialist of huisarts. NICE adviseert vrouwen die borstkanker hebben gehad en overgangsklachten hebben, uitleg te geven over alle behandelopties en ze door te verwijzen naar een zorgverlener met kennis van de overgang ^[8]. In Nederland kan dat een gynaecoloog op een overgangspoli zijn of een overgangsconsulent. Kanker.nl werkte voor haar informatie over overgangsklachten samen met de vereniging van verpleegkundig overgangsconsulenten ^[6]. In de zorgwijzer vind je aanbieders bij jou in de buurt.