Oestrogeenpleisters, gel, spray en tabletten: de middelen bij hormoontherapie

Welke hormoonmiddelen bestaan er voor de overgang?

Hormoontherapie heeft twee bouwstenen. De eerste is estradiol, een oestrogeen dat je als pleister, gel, spray of tablet gebruikt. De tweede is een progestageen, dat je baarmoederslijmvlies beschermt. Dat heb je alleen nodig als je nog een baarmoeder hebt ^[1]1. Farmacotherapeutisch Kompas, Zorginstituut Nederland. Climacterische klachten (indicatietekst).. Daarnaast bestaat tibolon, een middel dat beide functies combineert, maar dat Nederlandse richtlijnen afraden.

In de Nederlandse praktijkhandleiding van gynaecologen en de Dutch Menopause Society gaat de voorkeur uit naar lichaamseigen estradiol, gecombineerd met progesteron of dydrogesteron, vanwege het gunstige bijwerkingenprofiel ^[2]2. Dutch Menopause Society en NVOG-richtlijnwerkgroep Menopauze, Richtlijnendatabase. Praktische handleiding hormoonsuppletietherapie (HST) en geregistreerde niet-hormonale farmacotherapie, 2026.. Het overzicht hieronder is op die handleiding gebaseerd.

Middel	Gebruik	Merknamen
Estradiolpleister	2 keer per week	Systen, Estradiol (merkloos)
Estradiolgel	Elke dag	Oestrogel, Estradiol gel
Estradiolspray	Elke dag	Lenzetto
Estradioltablet	Elke dag	Zumenon, Progynova
Dydrogesteron (tablet)	Deel van de maand of elke dag	Duphaston
Progesteron (capsule)	Deel van de maand of elke dag, 's avonds	Utrogestan
Estradiol met dydrogesteron (tablet)	Elke dag	Femoston, Femoston continu
Estradiol met progesteron (capsule)	Elke dag	Bijuva
Hormoonspiraal met levonorgestrel	Blijft jaren zitten	Mirena
Tibolon (tablet)	Elke dag	Livial

De merknamen komen uit de handleiding en van Apotheek.nl ^{[2] [3]}3. Apotheek.nl (KNMP). Estradiol op de huid (pleister, gel, spray).. We noemen ze zodat je je recept herkent. Wij hebben geen voorkeur voor een merk en geen relatie met fabrikanten. Welk middel en welke sterkte bij jou past, bepaal je samen met je arts.

Oestrogeenpleisters: hoe gebruik je ze?

Een oestrogeenpleister geeft via je huid gelijkmatig estradiol af. Je plakt twee keer per week een nieuwe, op vaste dagen. Van de vormen via de huid heeft de pleister de voorkeur, omdat die het best is onderzocht ^[1].

Zo gebruik je een pleister volgens Apotheek.nl ^[3]:

• Plak hem bij voorkeur op de achterkant van je heup, of anders op je buik of rug. Nooit op een borst.
• De huid moet schoon, droog en koel zijn, zonder crème, olie of poeder.
• Druk hem een minuut aan met je vlakke hand en raak de kleeflaag niet aan.
• Kies elke keer een andere plek en laat een gebruikte plek twee weken rusten.
• Houd de pleister uit direct zonlicht, want zonlicht tast de werkzame stof aan.
• Douchen en baden mag. Laat de pleister los na een heel warm bad of de sauna, vervang hem dan.
• Vergeten te wisselen? Vervang de oude pleister zo snel mogelijk en ga daarna verder met je gewone schema.

De meest voorkomende bijwerking is irritatie of jeuk op de plek van de pleister. Dat overkomt 10 tot 30 van de 100 gebruikers. Op de buitenkant van de bovenbil is de kans op irritatie het kleinst ^[3]. Blijft je huid geïrriteerd, dan kun je met je arts overstappen op gel of spray ^[1].

Soms krijg je een halve pleister voorgeschreven, bijvoorbeeld om met een lage dosis te beginnen. Volgens de handleiding kun je zogeheten matrixpleisters doorknippen zonder dat ze minder goed werken ^[2]. Overleg wel eerst met je arts of apotheker of dat voor jouw pleister geldt ^[3].

Word je dikker van een estradiolpleister?

Estradiol kan ervoor zorgen dat je meer vocht vasthoudt, met dikke enkels en een paar kilo erbij. Apotheek.nl noemt vocht vasthouden en gewichtstoename als bijwerking bij 1 tot 10 van de 100 gebruikers ^[3]. Volgens Thuisarts gebeurt dat vooral in de eerste maanden ^[4]4. Thuisarts.nl. Ik ga hormonen gebruiken in de overgang (hormoontherapie), 2026.. Dat de pleister op zichzelf vet laat aankomen, staat in deze bronnen niet. Veel vrouwen worden in de overgang zwaarder, ook zonder hormonen. Lees daarover meer bij afvallen in de overgang en bij kom je aan van hormoontherapie?

Estradiolgel: waar smeer je het?

Gel smeer je elke dag op hetzelfde tijdstip, na het wassen. Volgens Apotheek.nl breng je een dunne laag aan op je armen, van pols tot schouder, of op de binnenkant van je dijen. Smeer het niet op je borsten, in de buurt van je schaamstreek of op je vagina ^[3].

• Laat de gel 5 minuten drogen en trek er dan kleding overheen.
• Wacht minstens een uur met douchen of wassen.
• Laat anderen en huisdieren de plek een uur niet aanraken. Gebeurt dat toch, was hun huid dan met water en zeep.
• Bij een nieuwe fles druk je het pompje eerst één keer in en gooi je die gel weg.

Hoeveel pompjes je gebruikt, spreek je met je arts af. In de praktijkhandleiding staat als standaard één of twee pompjes per dag ^[2]. Hoeveel estradiol je via de huid opneemt, verschilt per persoon ^[2]. Werkt het na een paar weken nog onvoldoende, bespreek dan met je arts of de dosis omhoog moet in plaats van zelf meer te smeren.

Estradiolspray: hoe werkt het?

De spray werkt hetzelfde als de gel, maar je spuit een afgemeten hoeveelheid op de binnenkant van je onderarm. Je gebruikt één tot drie sprays per dag ^[2]. Volgens Apotheek.nl ^[3]:

• Druk bij een nieuw flesje eerst drie keer op het pompje met de dop erop.
• Zet de trechter plat op je huid. Voor een tweede of derde spray schuif je een stukje op, of gebruik je je andere onderarm of de binnenkant van je dij.
• Laat het 2 minuten drogen en wacht een uur met douchen, wassen of zonnebrandcrème op die plek.
• Vergeten? Duurt het nog meer dan 8 uur tot je volgende keer, gebruik de spray dan alsnog. Anders sla je hem over.

De handleiding merkt op dat de spray een lagere hormoonspiegel in het bloed geeft dan andere vormen, en dat deze niet is geregistreerd om botontkalking te voorkomen ^[2].

Pleister, gel, spray of tablet: wat is het verschil?

Tegen opvliegers werken ze ongeveer even goed ^[1]. Het verschil zit in het risico op trombose. Een tablet verhoogt de kans op een bloedstolsel, vooral in het eerste jaar. Daarom heeft estradiol via de huid volgens het Farmacotherapeutisch Kompas de voorkeur ^[1]. In een onderzoek bij vrouwen boven de 50 dat de gynaecologenrichtlijn bespreekt, was de kans op trombose bij hormoontherapie ongeveer vier keer zo groot als zonder hormonen. Bij estradiol via de huid was die kans niet duidelijk verhoogd. Trombose is wel zeldzaam, al neemt de kans toe met de leeftijd ^[5]5. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom menopauze, module HST of OAC bij vrouwen boven de 45 jaar.. Een verhoogd risico blijft daardoor in absolute zin klein. Getallen per 1000 vrouwen staan bij hormoontherapie.

Estradiol via de huid geeft ook een gelijkmatiger hormoonspiegel. Volgens de handleiding kan dat een reden zijn om voor de huid te kiezen bij migraine met aura of stemmingsklachten. Het heeft ook de voorkeur bij leverproblemen, epilepsie en schildklieraandoeningen ^[2].

Tabletten hebben het voordeel van gemak. Er bestaan combinatietabletten met estradiol en een progestageen in één, en het Kompas noemt die gebruiksvriendelijk. Een pleister, gel of spray met een progestageen erin bestaat niet ^[1]. Gebruik je estradiol via de huid en heb je een baarmoeder, dan slik je het progestageen dus apart, of je kiest voor een hormoonspiraal.

Vergeet je een tablet, neem hem dan nog als je volgende tablet meer dan 12 uur later is. Anders sla je hem over ^[6]6. Apotheek.nl (KNMP). Estradiol om in te nemen..

Combinatietabletten: met of zonder bloeding

Combinatietabletten zijn er in twee soorten ^[7]7. Apotheek.nl (KNMP). Estradiol met dydrogesteron.:

• Sequentieel: de eerste 14 dagen alleen estradiol, daarna 14 dagen estradiol met een progestageen. De tabletten hebben verschillende kleuren. Na de laatste tablet met progestageen krijg je een bloeding, zoals in de stopweek van de pil. Dit schema is bedoeld als je nog ongesteld wordt.
• Continu: elke tablet bevat dezelfde combinatie, zonder pauze. In de eerste maanden kun je onverwacht bloed verliezen; dat wordt meestal minder. Dit schema is voor als je al langer dan een jaar niet ongesteld bent.

Het Kompas adviseert het sequentiële schema in de perimenopauze en het continue schema pas daarna ^[1].

Waarom je in de perimenopauze een cyclisch schema krijgt, lees je bij hormoontherapie.

Progesteron en dydrogesteron: welk progestageen?

Heb je nog een baarmoeder, dan gebruik je naast estradiol altijd een progestageen. Estradiol alleen laat het baarmoederslijmvlies groeien en vergroot zo de kans op baarmoederkanker. Het progestageen gebruik je minstens 12 dagen per maand of elke dag ^[1]. Meer over het hormoon zelf lees je bij progesteron.

Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt dydrogesteron de eerste keus, omdat dat het gunstigst lijkt voor ernstige bijwerkingen. Progesteron is de tweede keus ^[1]. De gynaecologenrichtlijn kijkt vooral naar borstkanker: bij estradiol met lichaamseigen progesteron vond de werkgroep geen aanwijzingen voor een groter risico, bij dydrogesteron mogelijk pas na vijf jaar een gering verhoogd risico, en bij andere progestagenen mogelijk al eerder. De bewijskracht is laag ^[8]8. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom menopauze, module Behandelingen bij overgangsklachten, 2026.. Bij progesteron langer dan vijf jaar is er mogelijk een gering verhoogd risico op baarmoederkanker ^[8].

Utrogestan: innemen en bijwerkingen

Utrogestan is een merknaam van progesteroncapsules. Bij de overgang neem je ze meestal 12 tot 14 dagen per maand, of elke dag, volgens het schema van je arts ^[9]9. Apotheek.nl (KNMP). Progesteron..

Progesteron kan je slaperig en duizelig maken, vooral in de eerste 4 uur na inname. Daarom neem je de capsules 's avonds voor het slapen. Heb je last van slaperigheid of duizeligheid, rijd dan geen auto ^[9]. De gynaecologenrichtlijn adviseert ook om de capsules 's avonds in te nemen ^[8].

Andere bijwerkingen die Apotheek.nl noemt zijn onregelmatig bloedverlies of spotting, krampen, gevoelige borsten, hoofdpijn en een licht onrustige maag. Trombose is een zeldzame, ernstige bijwerking ^[9]. Heb je last van doorbraakbloedingen, dan kunnen de capsules volgens de gynaecologenrichtlijn ook in de vagina worden gebruikt ^[8]. Doe dat alleen in overleg met je arts.

De hormoonspiraal als progestageen

Een hormoonspiraal met levonorgestrel kan ook je baarmoederslijmvlies beschermen. Het voordeel: je hoeft geen pil te slikken en ben je jonger dan 52, dan ben je ook beschermd tegen zwangerschap ^[1]. De praktijkhandleiding adviseert de spiraal in de perimenopauze na drie jaar te vervangen en na de menopauze na vijf jaar ^[2].

Er is weinig onderzoek naar de hormoonspiraal als onderdeel van hormoontherapie. Volgens de gynaecologenrichtlijn lijkt gebruik tot vijf jaar veilig, omdat er geen aanwijzingen zijn voor verdikking van het slijmvlies. Een iets hoger borstkankerrisico kan de richtlijn niet uitsluiten, maar dat is waarschijnlijk klein en niet groter dan bij progestageentabletten ^[10]10. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom menopauze, module LNG-IUD in de postmenopauze.. Meer hierover lees je bij anticonceptie in de overgang.

Tibolon: wat is het en waarom wordt het afgeraden?

Tibolon is een tablet met een stof die in je lichaam werkt als oestrogeen, als progestageen en als mannelijk hormoon ^[11]11. Farmacotherapeutisch Kompas, Zorginstituut Nederland. Tibolon (preparaattekst).. Je gebruikt er dus geen apart progestageen bij. Het is alleen bedoeld voor na de overgang: bij een natuurlijke overgang begin je er pas mee als je minstens 12 maanden niet ongesteld bent geweest ^[11].

Het Farmacotherapeutisch Kompas raadt tibolon af. Het heeft geen voordelen boven hormoontherapie met estradiol en er is minder bekend over ernstige bijwerkingen ^[1]. Ook de praktijkhandleiding van gynaecologen geeft een negatief voorschrijfadvies, vanwege verhoogde risico's ^[2].

Volgens het Kompas neemt bij tibolon het risico op borstkanker toe met de duur van gebruik; na ongeveer drie jaar is dat in onderzoek aantoonbaar. Het risico op een herseninfarct stijgt vanaf het eerste jaar, vooral boven de 60. Ook het risico op baarmoederkanker neemt toe ^[11]. Bij vrouwen die borstkanker hadden gehad, werd een gerandomiseerd onderzoek naar tibolon vroegtijdig gestopt omdat de kanker vaker terugkwam ^[12]12. NABON en NIV, Richtlijnendatabase. Richtlijn Borstkanker, module Fertiliteit, anticonceptie en overgangsklachten, 2020.. Lees daarover meer bij overgang na borstkanker.

Veelvoorkomende bijwerkingen zijn onder meer pijn in de onderbuik, meer haargroei, vaginale afscheiding of jeuk, vaginaal bloedverlies, gevoelige borsten en gewichtstoename ^[11].

Welk middel past bij jou?

Dat hangt af van je situatie. De belangrijkste vragen die je arts met je doorloopt:

• Heb je nog een baarmoeder? Dan heb je naast estradiol een progestageen nodig. Zonder baarmoeder is estradiol alleen genoeg, tenzij je endometriose hebt gehad ^[1].
• Word je nog ongesteld? Dan krijg je een schema met een maandelijkse bloeding. Ben je al een jaar niet ongesteld, dan kan een continu schema zonder bloeding ^[1].
• Heb je meer kans op trombose of hart- en vaatziekten? Dan gaat de voorkeur naar een pleister, gel of spray. Lees bij hormoontherapie welke situaties dat zijn.
• Heb je ook anticonceptie nodig? Dan kan estradiol samen met een hormoonspiraal of soms een pil ^[1].
• Wat vind je zelf prettig? Een tablet is makkelijk, een pleister hoef je maar twee keer per week te verwisselen, en gel of spray is een uitweg als een pleister je huid irriteert.

Volgens de handleiding begin je met een zo laag mogelijke dosis, die je arts zo nodig na zes weken aanpast. Vrouwen reageren verschillend op de verschillende middelen ^[2]. Werkt het eerste middel niet goed of heb je last van bijwerkingen, dan is overstappen op een andere vorm een normale stap.

Je huisarts kan de meeste van deze middelen voorschrijven. Wil je meer tijd om de opties door te nemen, dan kun je terecht bij een overgangsconsulent of een overgangspoli. Of je middel wordt vergoed, lees je bij vergoeding van overgangszorg.

En middelen voor in de vagina?

Heb je vooral last van een droge vagina, jeuk of pijn bij het vrijen, dan is een middel met een lage dosis oestrogeen voor in de vagina vaak genoeg. Het Kompas noemt estradiol en estriol voor vaginaal gebruik; die kun je ook naast gewone hormoontherapie gebruiken ^[1]. Meer daarover lees je bij droge vagina.

Op maat gemaakte hormooncrèmes en -capsules zijn iets anders dan de geregistreerde middelen op deze pagina. Lees het verschil bij bio-identieke hormonen.