Bijwerkingen van hormoontherapie in de overgang: wat is normaal en wat helpt?

Welke bijwerkingen heeft hormoontherapie in de overgang?

De bekendste bijwerkingen zijn gevoelige borsten, hoofdpijn, misselijkheid en onverwacht bloedverlies. De eerste drie hangen volgens Thuisarts samen met vocht dat je lichaam in de eerste maanden soms vasthoudt. Een pleister, gel of spray kan jeuk of een rode huid geven ^[1]1. Thuisarts.nl. Ik ga hormonen gebruiken in de overgang (hormoontherapie), 2026.. De praktijkhandleiding van gynaecologen en de Dutch Menopause Society noemt daarnaast buikpijn en benadrukt dat deze klachten vooral bij de start voorkomen ^[2]2. Dutch Menopause Society en NVOG-richtlijnwerkgroep Menopauze, Richtlijnendatabase. Praktische handleiding hormoonsuppletietherapie (HST) en geregistreerde niet-hormonale farmacotherapie, 2026..

Hoe vaak je er last van krijgt, verschilt per bron en per middel. Het Farmacotherapeutisch Kompas schat dat 1 tot 10 procent van de gebruikers niet-ernstige bijwerkingen heeft, zoals onregelmatig bloedverlies, hoofdpijn, maag-darmklachten en gespannen borsten ^[3]3. Farmacotherapeutisch Kompas, Zorginstituut Nederland. Climacterische klachten (indicatietekst).. Apotheek.nl noemt bij estradiol op de huid hoofdpijn, misselijkheid en pijnlijke borsten bij 1 tot 10 van de 100 gebruikers en huidirritatie door de pleister bij 10 tot 30 van de 100 ^[4]4. Apotheek.nl (KNMP). Estradiol op de huid (pleister, gel, spray).. Bij een combinatietablet met estradiol en dydrogesteron staan hoofdpijn, misselijkheid, gespannen borsten en spotting bij 10 tot 30 van de 100 ^[5]5. Apotheek.nl (KNMP). Estradiol met dydrogesteron..

Bijwerking	Wat je merkt	Wat kan helpen (met je arts)
Gevoelige of pijnlijke borsten	Gespannen, zere borsten	Afwachten; blijft het, een lagere dosis
Hoofdpijn en misselijkheid	Vooral in de eerste maanden	Afwachten; blijft het, een lagere dosis of andere vorm
Vocht vasthouden	Dikke enkels en voeten, iets hoger gewicht	Een minder sterke pleister
Bloedverlies of spotting	Onverwacht bloedverlies tussendoor	Dosis of progestageen aanpassen; blijft het, laten onderzoeken
Huidirritatie	Jeuk of roodheid op de plek van de pleister	Een andere plakplek of overstappen op gel of spray
Slaperigheid	Vooral na een progesteroncapsule	Capsule 's avonds innemen

De tabel vat de bronnen in de rest van dit artikel samen. Gevoelige borsten hebben soms ook een andere oorzaak; lees daarover bij pijnlijke borsten.

Hoe lang duren de bijwerkingen van hormoontherapie?

Meestal een paar weken tot een paar maanden. Volgens Apotheek.nl horen misselijkheid, hoofdpijn, pijnlijke borsten en doorbraakbloedingen na enige tijd vanzelf over te gaan. Een vaste termijn noemt Apotheek.nl niet ^[4]. Thuisarts noemt het vasthouden van vocht vooral iets van de eerste maanden ^[1].

Daarom heb je na 3 maanden een controle bij je huisarts of gynaecoloog. Je bespreekt dan of de hormonen helpen en hoe je ze verdraagt. Daarna volgt een controle één keer per jaar ^[1]. De Britse richtlijn NICE adviseert hetzelfde ritme. Werkt de behandeling niet of heb je bijwerkingen, dan is een eerdere afspraak op zijn plaats ^[6]6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Menopause: identification and management (NG23), 2026.. Volgens de praktijkhandleiding kan je arts de dosis zo nodig al na 6 weken aanpassen ^[2].

Wat kan je arts aanpassen als je last houdt?

Er zijn drie knoppen om aan te draaien: de dosis, de vorm en het progestageen. Vrouwen reageren volgens de praktijkhandleiding heel verschillend op de verschillende middelen ^[2]. Werkt het eerste middel niet goed voor jou, dan is een ander proberen een gewone stap. Pas zelf niets aan zonder overleg.

De dosis. Richtlijnen adviseren de laagste dosis die nog werkt ^{[2] [6]}. Bij hoofdpijn, misselijkheid of pijnlijke borsten die niet overgaan, kan je arts de dosis verlagen ^[5]. Houd je vocht vast, dan helpt een minder sterke pleister daar vaak tegen; stoppen is daarvoor zelden nodig ^[4]. De Nederlandse huisartsenrichtlijn beveelt bij de controle geen hogere dosis aan ^[7]7. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard De overgang (M73), 2024..

De vorm. Irriteert een pleister je huid, dan kun je overstappen op gel of spray ^[3]. Op de buitenkant van je bovenbil is de kans op irritatie het kleinst ^[4]. Estradiol via de huid geeft een gelijkmatiger hormoonspiegel dan een tablet. Volgens het Farmacotherapeutisch Kompas kan dat uitmaken bij migraine met aura en bij stemmingsklachten ^[3]. Hoe je elke vorm gebruikt, lees je bij middelen bij hormoontherapie.

Het progestageen. Heb je nog een baarmoeder, dan gebruik je naast estradiol een progestageen. Het Kompas noemt dydrogesteron de eerste keus en progesteron de tweede ^[3]. Progesteroncapsules kunnen slaperig maken, daarom adviseert de gynaecologenrichtlijn ze 's avonds in te nemen. Heb je doorbraakbloedingen, dan kunnen de capsules volgens die richtlijn ook in de vagina worden gebruikt ^[8]8. NVOG, Richtlijnendatabase. Richtlijn Management rondom menopauze, module Behandelingen bij overgangsklachten, 2026.. Apotheek.nl noemt bij progesteron ook onregelmatig bloedverlies en stemmingsveranderingen als mogelijke bijwerking ^[9]9. Apotheek.nl (KNMP). Progesteron..

Houd je ondanks aanpassingen last, dan adviseert NICE een verwijzing naar een zorgverlener met ervaring in de overgang ^[6]. Dat kan een gynaecoloog zijn of een overgangspoli. Voor een uitgebreid gesprek kun je ook bij een overgangsconsulent terecht.

Is bloedverlies bij hormoontherapie normaal?

In de eerste maanden vaak wel. Wat normaal is, hangt af van je schema.

• Word je nog ongesteld? Dan krijg je meestal een cyclisch schema en kun je elke maand een bloeding blijven krijgen ^[1].
• Was je al langer dan een jaar niet ongesteld? Dan gebruik je meestal een continu schema. In de eerste 3 maanden kun je dan bloed verliezen. Duurt het langer dan 3 maanden, dan verwijst de huisarts je naar de gynaecoloog ^[1].

NICE is iets ruimer: bloedverlies is daar een veelvoorkomende bijwerking in de eerste 6 maanden en in de eerste 3 maanden na een wisseling van dosis of middel. Verlies je daarna nog onverwacht bloed, zoek dan snel medische hulp ^[6]. De huisartsenrichtlijn verwijst bij onregelmatig bloedverlies dat langer dan 3 maanden aanhoudt bij continue combinatietherapie ^[7]. De praktijkhandleiding noemt een consult bij de gynaecoloog als je na 3 tot 6 maanden continu gebruik nog niet bloedingsvrij bent. Bij de controles vraagt je arts naar bloedverlies en kan de dosis worden bijgesteld ^[2].

Een continu schema in de perimenopauze geeft vaak langdurig onregelmatig bloedverlies. Daarom adviseert het Kompas in die fase een cyclisch schema ^[3]. Bloedverlies is een veelgenoemde reden om met hormoontherapie te stoppen. In studies naar continue combinatietherapie werd het aantal dagen met bloedverlies of spotting in de loop van de tijd minder. Hoeveel vrouwen na een jaar helemaal geen bloedverlies meer hadden, verschilde per middel ^[10]10. Pickar e.a., Climacteric, via PubMed. Uterine bleeding with hormone therapies in menopausal women: a systematic review, 2020..

Krijg je meer dan een jaar na je laatste menstruatie weer bloedverlies, dan moet je naar de huisarts. Dat kan een teken zijn van baarmoederkanker ^[1]. Lees meer bij bloedverlies na de overgang en, als je nog ongesteld wordt, bij menstruatie in de overgang.

Kom je aan van hormoontherapie?

Volgens onderzoek niet of nauwelijks. Wel kun je in de eerste maanden vocht vasthouden. Apotheek.nl noemt vocht vasthouden, met dikke enkels en een hoger gewicht, bij 1 tot 10 van de 100 gebruikers van estradiol op de huid ^[4]. Dat is iets anders dan vet dat erbij komt.

Een Cochrane-review bundelde 22 gerandomiseerde studies naar hormoontherapie en gewicht. Vrouwen die alleen estradiol of estradiol met een progestageen gebruikten, kwamen niet meer aan dan vrouwen zonder hormonen. De onderzoekers concludeerden dat hormoontherapie geen extra gewichtstoename geeft bovenop wat vrouwen rond de overgang al aankomen ^[11]11. Norman e.a., Cochrane Database of Systematic Reviews, via PubMed. Oestrogen and progestogen hormone replacement therapy for peri-menopausal and post-menopausal women: weight and body fat distribution (CD001018), 2000.. Die review is wel oud (2000) en ging over de middelen van toen.

Toch ervaren veel vrouwen het anders. In een groot Noors vragenlijstonderzoek was gewichtstoename de vaakst genoemde bijwerking. Ruim de helft van de vrouwen die bijwerkingen meldden, noemde gewicht. Een statistisch verband met hormoontherapie vonden de onderzoekers niet ^[12]12. Bakken e.a., Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, via PubMed. Side-effects of hormone replacement therapy and influence on pattern of use among women aged 45-64 years (NOWAC), 2004.. Een verklaring kan zijn dat veel vrouwen in de overgang zwaarder worden, met of zonder hormonen. Wat daartegen helpt, lees je bij afvallen in de overgang.

Kan hormoontherapie somber of depressief maken?

Dat kan, maar het komt weinig voor. Apotheek.nl noemt depressie als bijwerking bij 1 tot 10 van de 100 gebruikers van estradiol op de huid. Stemmingsveranderingen en angst zijn daar zeer zeldzaam ^[4]. Bij de combinatietablet met estradiol en dydrogesteron staan stemmingsveranderingen, nervositeit en depressie ook bij 1 tot 10 van de 100 ^[5]. Bij progesteron noemt Apotheek.nl stemmingsveranderingen met dezelfde frequentie ^[9].

Of hormoontherapie juist helpt tegen sombere gevoelens, daarover verschillen de richtlijnen. Thuisarts schrijft dat hormoontherapie waarschijnlijk niet of nauwelijks helpt voor je stemming ^[13]13. Thuisarts.nl. Ik wil goed omgaan met klachten door de overgang.. NICE adviseert hormoontherapie te overwegen bij depressieve klachten die rond dezelfde tijd begonnen als andere overgangsklachten, zolang het geen depressie is. Bij een depressie volgt de arts de behandeling voor depressie, naast de adviezen voor de overgang ^[6].

Merk je dat je somberder wordt sinds je met hormonen begon, bespreek dat dan met je arts. Soms helpt een andere vorm: estradiol via de huid geeft minder schommelingen in de hormoonspiegel, wat volgens het Kompas kan meetellen bij stemmingsklachten ^[3]. Meer over somberheid, angst en prikkelbaarheid lees je bij psychische klachten in de overgang.

Hormoontherapie ervaringen: wat zegt onderzoek?

Op fora en sociale media lees je van alles: van vrouwen die zich na een paar weken veel beter voelen tot vrouwen die snel weer stopten. Onderzoek laat zien dat bijwerkingen vaak voorkomen, vooral in het begin, en dat een deel van de vrouwen daardoor stopt.

In het Noorse onderzoek onder bijna 5000 vrouwen van 45 tot 64 jaar meldde 43 procent van de vrouwen die ooit hormonen hadden gebruikt een of meer bijwerkingen. Van alle vrouwen die ooit hormonen gebruikten, was 28 procent gestopt. Meer dan de helft van hen stopte vanwege bijwerkingen ^[12]. Die gegevens komen uit 1997, toen andere middelen en hogere doseringen gangbaar waren. Recent onderzoek naar tevredenheid of stoppercentages met de middelen van nu hebben we niet gevonden.

Dat ervaringen zo uiteenlopen, heeft een paar verklaringen:

• Iedereen reageert anders. De praktijkhandleiding benadrukt dat de reactie op de verschillende middelen per vrouw sterk verschilt ^[2].
• Niet iedereen gebruikt hetzelfde. Een pleister, gel, spray of tablet, een cyclisch of continu schema en verschillende progestagenen geven elk een ander patroon van bijwerkingen, zoals de verschillen tussen middelen hierboven laten zien.
• Het moment telt. Wie na 3 weken schrijft, zit midden in de periode met de meeste bijwerkingen. Wie na een jaar schrijft, is daar meestal voorbij.
• De overgang verandert zelf ook. In onderzoek daalden opvliegers met een nepmiddel van ongeveer 10 naar 5 per dag ^[3]. Een deel van wat vrouwen aan hormonen toeschrijven, komt dus door het wisselende beloop van de overgang. Dat geldt ook voor gewicht ^[11].

Een ervaring van een ander zegt weinig over jouw risico's en bijwerkingen. Gebruik verhalen vooral om vragen te verzamelen voor het gesprek met je arts.

Wat zijn de risico's op de lange termijn?

Naast de klachten in het begin geeft hormoontherapie een kleine toename van het risico op weinig voorkomende maar ernstige aandoeningen: trombose, een beroerte en borstkanker ^[3]. Hoe groot dat risico is, hangt af van het soort hormoon, de dosis, hoe lang je het gebruikt, de vorm en op welke leeftijd je begint ^[14]14. Menopause (The Menopause Society), via PubMed. The 2022 hormone therapy position statement of The North American Menopause Society, 2022.. De getallen per 1000 vrouwen en wie geen hormonen mag gebruiken, lees je bij hormoontherapie.

Hoe stop je met hormoontherapie?

Je kunt op elk moment stoppen, het liefst na overleg met je arts. Volgens Thuisarts kun je in één keer stoppen en is afbouwen niet nodig. Stop en start niet steeds opnieuw ^[1].

NICE laat je kiezen tussen afbouwen en direct stoppen. Afbouwen kan op korte termijn voorkomen dat klachten snel terugkomen. Op de lange termijn maakt het geen verschil ^[6]. Wil je afbouwen, dan kan dat volgens de praktijkhandleiding door per week minder pleisters, pompjes gel, sprays of tabletten te gebruiken ^[2]. Spreek het schema af met je arts.

Na het stoppen kunnen opvliegers en andere klachten terugkomen. Wil je dan opnieuw beginnen, overleg dat met je arts. Het risico op borst- en baarmoederkanker daalt weer na het stoppen ^[4]. Hoe lang je hormoontherapie mag gebruiken, verschilt per richtlijn; dat lees je bij hormoontherapie. Mag of wil je geen hormonen meer, kijk dan bij behandeling zonder hormonen.